Là thủ phạm hàng đầu gây ra mất mùa Sầu riêng, nấm Phytophthora palmivora trên cây sầu riêng có khả năng ảnh hưởng tới Sầu riêng từ giai đoạn vườn ươm đến trưởng thành. Nấm gây hại trên nhiều bộ phận quan trọng của cây trồng từ rễ, thân, cành lá đến trái… Nguy hiểm như vậy nên nấm Phytophthora palmivora đối tượng gây hại đầu tiên mà các nhà nông, các nhà đầu tư muốn phát triển kinh tế nhờ cây Sầu riêng cần tìm hiểu và nắm vững cơ chế gây bệnh cũng chúng để tìm kiếm giải pháp phòng trừ hiệu quả, lâu dài.
Ảnh st: Sầu riêng bị nấm Phytophthora palmivora gây hại
1. Nguồn gốc nấm Phytopthora Palmivora và cơ chế lây lan
1.1. Nguồn gốc nấm Phytopthora Palmivora
Phytopthora Palmivora là một loại thuộc dòng nấm Phytopthora.
Ảnh st: Hình ảnh nấm Phytophthora qua kính hiển vi
Nấm Phytophthora được biết đến như một “kẻ phá hoại thực vật”. Nó có nguồn gốc từ lớp nấm Oomycetes thuộc họ Pythiacea, bộ Pernoporales. Sợi nấm không màu, không vách ngăn, đơn bào, kích thước không đều, túi bào tử có hình trứng và hình quả chanh, trên đầu có có thể có nuốm hoặc không. Nấm không màu, trong suốt. Bào tử hình cầu hoặc hình thận có hai lông roi, di chuyển rất nhanh trong nước, nhiệt độ thích hợp để chúng sinh trưởng và phát triển từ 25 – 30oC.
1.2. Cơ chế gây hại của nấm Phytopthora palmivora trên cây Sầu riêng
Cũng gần giống với các dòng nấm Phytopthora khác, Phytopthora Palmivora ưa thích nhiệt độ từ 26 – 32oC , ẩm độ từ 80 đến 95 %, đặc biệt là mùa mưa. Nhiệt độ quá thấp hoặc quá cao đều khiến nấm bệnh này ngừng phát triển.
Khi gặp điều kiện nhiệt độ và ẩm độ thích hợp, từ nguồn bệnh ban đầu bào tử vách dầy có khả năng sinh sản động bào tử, chúng có thể trôi tự do trong nước trong nước tới vị trí rễ và lông hút để gây hại nhờ có 2 lông roi. Các vết bệnh sơ khai đó sẽ sinh ra các sợi nấm theo cấp số nhân và nhanh trong lây lan theo gió, mưa, lũ lụt. Khi này, nguồn nước tưới trong vườn hay côn trùng, kiến, mối sẽ trở thành phương tiện vận chuyển đưa bào từ nấm đi gây hại, phát tán nguồn bệnh rộng hơn.
Phytopthora Palmivora thường lưu tồn trong đất dưới dạng bào tử vách dầy. Chúng có thể thích ứng và tồn tại trong môi trường bất lợi để chờ thời cơ hồi sinh và gây hại. Sợi nấm và bào tử lưu tồn trong đất hay các tàn dư của bệnh trên thân, cành, lá, bã thực vật dễ dàng phát tán khi gặp điều kiện thuận lợi.
Cũng vì khả năng lưu tồn lâu dài và lây lan nhanh chóng mà Phytopthora Palmivora rất dễ tạo thành dịch hại nguy hiểm cho cây Sầu riêng. Nấm gây hại rễ, thân, lá quả, làm giảm năng suất 20-25%, chất lượng trái cũng như gây suy thoái dẫn đến chết cây. Đối tượng bệnh hại này đã và đang gây thiệt hại kinh tế rất lớn cho các vùng sản xuất sầu riêng quan trọng của Việt Nam như: Sầu riêng Tiền Giang, Bến Tre, Đắc Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng, Đồng Nai…
2. Biểu hiện nhiễm nấm Phytophthora palmivora trên cây Sầu riêng và nguy cơ gây hại.
Nấm Phytopthora Palmivora có khả năng gây hại tới nhiều bộ phận của cây Sầu riêng bao gồm rễ, thân, cành, lá, hoa, trái (quả)…
2.1: Triệu chứng nhiễm nấm Phytophthora palmivora trên rễ Sầu riêng
Ảnh st: Sầu riêng bị thối rễ do nấm Phytopthora Palmivora tấn công
Thường vào mùa mưa, cây sầu riêng trồng trên nền đất thấp, ẩm độ cao, cành lá xum xuê, thiếu tiếp xúc với nắng sẽ rễ dễ nhiễm nấm Phytopthora Palmivora. Biểu hiện phổ biến có thể sớm nhất biết là cây còi cọc, thiếu sức sống, khi đào lên thấy rễ non bị thối có màu nâu đen. Khi xảy ra hiện tượng này rễ sẽ chết dần làm cây phát triển chậm, sau đó nấm lan dần đến phần thân cây phía trên làm chảy nhựa, bộ lá chuyển màu vàng, cây không phát triển và chết dần.
Khi gây hại cho bộ rễ, nấm khiến cây không thể hấp thụ đủ dinh dưỡng nuôi cây, nuôi hoa và trái, việc mất mùa sẽ xảy ra đầu tiên, tiếp theo khi bệnh nặng có thể chết cây.
2.2: Triệu chứng Phytophthora palmivora gây bệnh nứt thân xì mủ trên thân, cành Sầu riêng
Khi cạo lớp vỏ của cây bị bệnh ra bà con sẽ thấy phần gỗ có màu nâu sẫm chạy dọc theo thân và cành.
Ảnh st: Nấm Phytopthora Palmivora gây bệnh nứt thân xì mủ trên cây Sầu riêng
Bênh lan dần từ rễ lên thân Sầu riêng, thân dấu hiệu loét chảy nhựa ra trên bề mặt vỏ cây, vết bệnh ướt và nhựa có màu nâu, nấm Phytopthora Palmivora thường tấn công xung quanh gốc và các cành của cây sầu riêng gần gốc. Nếu cây bị hại nặng vết bệnh sẽ phát triển xung quanh thân chính và cành làm cho các bộ phận này không thể truyền nước, dinh dưỡng tới lá, mất khả năng quang hợp và trao đổi khí khiến là vàng úa, toàn cây sẽ chết vì thiếu dưỡng chất.
2.3. Triệu chứng trên lá của Sầu riêng nhiễm nấm Phytophthora palmivora
Thông thường khi dấu hiệu nhiễm nấm Phytopthora Palmivora xuất hiện trên lá có nghĩ là cây đã bị gây hại từ bộ rễ và thân, cành.
Khi xuất hiện trên lá, vết bệnh mới đầu sẽ có những đốm đen nâu nhỏ trên mặt lá và lan rất nhanh, sau 2-3 ngày, lá chuyển sang màu nâu và bào tử nấm lây sang lá kế cận, lá bị nhũn rồi khô dần và sẽ rụng sau vài ngày, khi có mưa kèm theo gió mạnh, hoặc theo nguồn nước tưới, bệnh sẽ có điều kiện phát tán ra khắp vườn và các vườn lân cận.
2.4. Triệu chứng nhiễm nấm Phytophthora palmivora gây thối trái Sầu riêng:
Vết bệnh khởi đầu là một vài chấm nhỏ màu nâu đen, sau đó phát triển thành hình tròn hay loang lổ và có màu nâu trên vỏ quả. Khi quả già vết bệnh nứt ra và phần thịt bên trong bị thối.
Ảnh st: Biểu hiện bệnh thối trái Sầu riêng do nấm Phytopthora Palmivora gây hại
Với đối tượng gây hại này, trái Sầu riêng sớm bị biến dạng, có thể thối, rụng. Khi trưởng thành năng suất và chất lượng trái không đảm bảo, cơm Sầu riêng phần nhiều bị sượng hoặc không có hương vị, mẫu mã, màu sắc đẹp, khó bán hoặc bán với giá rất thấp gây thất thu cho chủ vườn.
3. Biện pháp phòng trừ hiệu quả nấm Phytophthora palmivora trên cây Sầu riêng
Để phòng trừ hiệu quả bệnh nứt thân xì mủ trên cây Sầu riêng, bà con cần thực hiện tổng hợp cả các biện pháp canh tác tốt và các biện pháp phun trừ với các hoạt chất an toàn, hiệu quả đã được khyến cáo.
3.1. Biện pháp canh tác:
- Nếu trong giai đoạn kiến thiết vườn, chuẩn bị giống cây con thì chọn giống có xác nhận, hoặc xử lý rễ và cây với các hoạt chất Fosetyl-aluminium hoặc Metalaxyl trước khi xuống giống
- Thiết kế vườn phù hợp với điều kiện sinh trưởng và phát triển của cây Sầu riêng.
- Vệ sinh vườn thường xuyên, cắt tỉa tán, thu gom và tiêu hủy các bộ phận bị bệnh .
- Quy hoạch hệ thống thoát nước tốt, tránh động nước trên mặt liếp và xung quanh gốc. Giữ mực nước ổn định cách mặt liếp tối thiểu 1 m .
- Tăng cường sử dụng các sản phẩm hữu cơ, phân vi sinh, phân chuồng, rơm khô, cỏ khô, phân hữu cơ đã hoai mục kết hợp vi sinh vật đối kháng nhằm phòng ngừa mầm bệnh Phytophthora và tăng sức đề kháng cho cây Sầu riêng.
- Bón phân hợp lý và đầy đủ theo khuyến cáo, không lạm dụng phân đạm, chú ý tới việc cung cấp trung vi lương đầy đủ để tăng cường sức khỏe cho cây chỗng chịu với bệnh tật và điều kiện thời tiết.
3.2. Biện pháp hóa học
Việc thực hiện các biện pháp phun thuốc bà con cần được hướng dẫn hoặc tư vấn kỹ càng để ứng dụng hiệu quả nhất. Khuyến cáo bà con cần sử dụng các hoạt chất trong quy đinh và sử dụng đúng liều lượng, thời điểm, cách thức để đạt hiệu quả tối ưu.
Ảnh st: Drone (máy bay chuyên dụng) đang phun thuốc cho vườn Sầu riêng
- Rải vôi xung quanh tán cây và quét lên thân cây trong phạm vi ít nhất 1 m từ mặt đất (sử dụng vôi đậm đặc quét lên thân chính vào cuối mùa nắng hay đầu mùa mưa)
- Khi thấy vết chảy nhựa xuất hiện, dùng dao cạo bỏ hết phần vỏ và gỗ bị thối nâu, dùng các thuốc có hoạt chất như Fosetyl-aluminium, Mancozeb + Metalaxyl pha với liều lượng 50 gr/lít nước, dùng chổi sơn, cọ bôi thuốc lên vết bệnh nhiều lần đến khi vết bệnh khô hẳn. Bà con thực hiện bôi khoảng 3-5 lần để điều trị dứt điểm.
- Khi bệnh xuất hiện trên lá và quả có thể dùng các thuốc có hoạt chất như Fosetyl-aluminium, Mancozeb + Metalaxyl , Phosphorous acid, Dimethomorph. Nên phun vào sáng sớm hay chiều mát với liều lượng ghi trên bao bì.
- Khi rễ bị thối có thể dùng các thuốc có hoạt chất như Fosetyl-aluminium, Phosphorous acid, Mancozeb + Metalaxyl, tưới ướt toàn bộ vùng rễ. Tùy đường kính tán mà lượng dung dịch thuốc tưới cho phù hợp, liều lượng sử dụng theo khuyến cáo.
4. Lưu ý khi sử dụng thuốc đặc trị và hướng dẫn sử dụng thuốc phòng trừ nấm Phytopthora palmivora trên cây Sầu riêng
4.1. Lưu ý khi sử dụng thuốc đặc trị nấm Phytophthora palmivora trên cây Sầu riêng
Hiện tại, theo tập quán phòng trừ nấm của nông dân, bà con vẫn phun phòng nấm định kỳ từ 15- 20 ngày một lần. Tuy nhiên, với các hoạt chất trừ nấm có tích hợp lưu dẫn 2 chiều và tác động mạnh, lâu dài như như Fosetyl-aluminium, Mancozeb + Metalaxyl …bà con có thể phun ít lần hơn mà vẫn đạt hiệu quả phòng trừ nấm Phytopthora Palmivora trên Sầu riêng.
Khi sử dụng thuốc đặc trị nấm Phytopthora Palmivora trên Sầu riêng, bà con vẫn cần tuân thủ nguyên tắc 4 đúng trong sử dụng thuốc BVTV nói chung gồm đúng thời điểm , đúng thuốc, đúng liều lượng, đúng cách.
4.2. Hướng dẫn sử dụng thuốc đặc trị nấm Phytophthora palmivora gây bệnh trên cây Sầu riêng
Với mỗi bệnh trên cây Sầu riêng do nấm Phytopthora Palmivora gây ra, bà con cần nắm vững cách thức dùng thuốc để đạt hiệu quả cao trong công tác phòng trừ bệnh và không gây ảnh hưởng tới cây trồng, tới chất lượng trái khi thu hoạch.
a. Đối với bệnh thối rễ Sầu riêng do nấm Phytopthora Palmivora
Bà con có thể pha dung dịch Fosetyl-aluminium, Mancozeb + Metalaxyl, Phosphorous acid đúng liều lượng ghi trong bao bì để đổ gốc vào đầu mùa mưa để phòng ngừa hoặc điều trị nấm gây hại rễ. Hiệu quả sử dụng sẽ cao hơn nếu kết hợp cùng thuốc trừ tuyến trùng.
b. Đối với bệnh nứt thân xì mủ Sầu riêng do nấm Phytopthora Palmivora
Bà con có thể pha dung dịch Fosetyl-aluminium, Mancozeb + Metalaxyl đậm đặc để quết lên vết bệnh từ 3-5 lần cho tới khi hết bệnh. Trước khi quết thuốc, cần thực hiện vệ sinh thân cây nơi có vết bệnh và cạo sạch để thuốc tiếp xúc tốt nhất với vết bệnh.
c. Đối với bệnh vàng lá, thối trái Sầu riêng do nấm Phytopthora Palmivora
Bà con có thể sử dụng các hoạt chất Fosetyl-aluminium, Mancozeb + Metalaxyl pha loãng theo liều khuyến cáo của nhà sản xuất để phun định kỳ trên tán lá, giúp phòng trừ và ngăn ngừa nấm Phytopthora Palmivora gây hại, lây lan.
KẾT LUẬN
3 yếu tố: cây chủ – mầm bệnh – môi trường là điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nấm Phytopthora Palmivora trong vườn sầu riêng. Với tốc độ xâm nhiễm nhanh chóng và lây lan theo cấp số nhân, bệnh do Phytophthora gây nên rất khó kiểm soát và rất dễ tạo thành dịch.
Để ngăn ngừa hiệu quả các bệnh hại do nấm Phytopthora Palmivora trên cây sầu riêng gây ra, ngay từ đầu bà con cần có kiến thức vững vàng về bệnh, hiểu cơ chế gây bệnh cũng như những biểu hiện sớm của bệnh để có kế hoạch ứng phó lập tức, không để lây lan ra khắp vườn.
Với các biện pháp thường dùng như canh tác, sinh học hay hóa học, bà con nên tìm hiểu kỹ các sản phẩm phù hợp, uy tín để sử dụng và vườn thường xuyên để theo dõi hiệu quả trên thực tế. Nguyên tắc “phòng bệnh hơn chữa bệnh” luôn được chú trọng thực hiện.
